Wystawa we Wrocławiu
- od 17 lutego do 2 kwietnia 2006

SALA 1

Obrazy z pracowni, autoportrety, portrety matki

Wystawę otwierają obrazy z pracowni, które ukazują malarza jako twórcę i ofiarę swej sztuki. Nadając dziełu tytuł Zauberlehrling (Uczeń czarnoksiężnika), artysta stylizuje się na pomocnika czarodzieja, który nie może się uwolnić od przywołanych przez siebie duchów przeszłości. Pracownia Heisiga wraz z modelami i marionetkami reprezentuje obecną rzeczywistość, podczas gdy za oknem studia zamiast Lipska -ojczyzny z wyboru -pojawiają się przerażające wizje Festung Breslau.

SALA 2

Artysta jako Ikar

Der sterbende Ikarus (Umierający Ikar) usytuowany w następnym pomieszczeniu jest autoportretem artysty. Obraz ukazuje Ikara, na tle wieży Babel, który spada, krzycząc. Mit wzlotu i upadku Ikara był głównym motywem malarstwa Bernharda Heisiga w latach siedem-
dziesiątych. Malarz identyfikuje się ze swym negatywnym bohaterem, który nierozsądnie porywa się na niemożliwe. W przeciwieństwie do niego Dedal jest wzorcowym typem socrealisty, wierząc w postęp, sprytem pokonuje niedostatki ludzkiej natury.

SALA 3

Nieudany malarz historyczny portretuje swe koszmary

Początki twórczości Heisiga to malarstwo historyczne, obrazy, których tematem jest Komuna Paryska. W przedstawienie mordowanych przez wojska wersalskie komunardów artysta włącza motywy związane z jego własnymi doświadczeniami wojennymi, jako ochotnika w Waff-
en-SS. Na zarzut pesymizmu historycznego reaguje przemalowaniem wielu płócien.

SALA 4

Pejzaże i obrazy świata

Do obrazów świata przypominających szesnastowieczne pejzaże nale-
ży płótno Seeräuberjenny (Jenny Piratka). Heisig odwołuje się tu do identycznie zatytułowanej piosenki Polly Peachum z Opery za trzy grosze Bertolta Brechta (1928), w której pomywaczka marzy o tym, by zostać narzeczoną pirata. Przedstawiony w górnej części obrazu wizerunek lalkarza trzymającego sznurki, na których zawieszony jest Mackie Majcher, zdradza, że cała sceneria to wielki teatr lalek. Tym samym artysta sugeruje, że inspirowały go brechtowskie ballady grozy.

SALA 5

Koszmary zatwardziałego żołnierza

Od roku 1960 Heisig maluje koszmary zatwardziałego żołnierza.
W święto Bożego Narodzenia, święto pojednania, żołnierz bawi się czołgiem-zabawką, tocząc ją po swoim brzuchu. Heisig odwołuje się do subtelnej metody wprowadzania dziecka w świat wojny za sprawą militarnej zabawki, którą ojciec podarował mu na Boże Narodzenie.
W centrum obrazu Beharrlichkeit des Vergessens (Uporczywość zapominania) przedstawiony jest leżący kaleka wojenny, który krzy-
czy. Mimo swej bezradności wybija drewnianą nogą takt marszowej muzyki - wydobywanej przez błazna z tuby kontrabasowej - agre-
sywnie, niczym marszowym krokiem, niemal wyrzucając protezę
poza ramy obrazu. Jego twarz zdradza rozpacz.

SALA 6

Wojenny ochotnik odmawia posłuszeństwa

Po śmierci matki, która była świadkiem pierwszej wojny światowej, Heisig zwraca się do trzeciego pokolenia swej rodziny. Gdy Walter Eisler, jego najmłodszy syn niedawno powołany do wojska, odwiedził pewnego dnia ojca w atelier, malarz Bernhard Heisig zauważył nagle złowieszcze podobieństwo kroju mundurów Narodowej Armii Ludowej NRD do dobrze mu znanych mundurów Wehrmachtu: "Dzięki spotkaniu z obrazami mój syn powinien nauczyć się krytycznego myślenia, któ-
rego zabroniono mojemu ojcu podczas pierwszej i mnie podczas dru-
giej wojny światowej". Syn jako Der Kriegsfreiwillige (ochotnik wojen-
ny) stoi, krzycząc z rozszerzonymi z przerażenia oczami i twarzą białą jak kreda, między obrazem Otto Diksa (Okopy pierwszej wojny świa-
towej) a obrazem ojca (Festung Breslau pod koniec drugiej wojny światowej). Malowidło Christus verweigert den Gehorsam II (Chrystus odmawia posłuszeństwa II, 1986/1987), odwołuje się do koncepcji Fritza Cremera, który jako marksista sloganem "Dosyć ukrzyżowań!" propagował przekształcenie chrześcijańskiego przesłania o wyba-
wieniu przez Krzyż w przesłanie o wybawieniu od Krzyża. Chrystus pojawia się tu jako półnagi mężczyzna, którego mundurowe spodnie, pas (z bluźnierczym "Gott mit uns") i blaszka identyfikacyjna na nagiej piersi określają jednoznacznie jako żołnierza. Z twarzą wykrzywioną bólem i wściekłością zrywa ze swojej zakrwawionej głowy cierniową koronę. Za nim po prawej stronie leży martwy Chrystus z koroną cierniową przybity do krzyża. Chrystus, który odmówił posłuszeństwa, ma rysy Bernharda Heisiga.

Foyer

Wczesne autoportrety i "Faszystowski koszmar"

W krytycznej fazie poszukiwania samego siebie w 1956 r. artysta stworzył "Köpfe" (Głowy), cykl litografii, które już tytułem wyrażają jego dystans do własnej osoby. Te studia głów są psychogramami duchowych stanów pobudzenia, jawnych wątpliwości i lęków zwią-
zanych z polityczną presją, jakiej był poddany, będąc mieszkańcem NRD. Litografie z graficznego cyklu "Der faschistische Alptraum" (Faszystowski koszmar) z lat 1965/1966 uchodzą za główne dzieło graficzne Heisiga. W pracy Häftlingsmauer (Mur i więzień) np. kontur nagich pleców więźnia ustawionego do chłosty pod ścianą jest zatarty, a ściana i ciało prawie zlewają się ze sobą. Heisig odsłania niczym archeolog wspomnienia minionych cierpień, umarłych ciał, ukrytych miejsc grozy. Ukazanie strachu w jeszcze większym wymiarze jest niemożliwe po Auschwitz i drugiej wojnie światowej. Bez wiary w sens historii pozostaje tylko próba złagodzenia bólu, jaki wywołują wspo-
mnienia, przez przetworzenie go w sposób porównywalny z przyka-
zaniem freudowskiej psychoanalizy: "Przypomnienie, powtórzenie i przekształcenie".

Oszklony dziedziniec

Festung Breslau

Na moście Tumskim, na tle iluminowanej ognistą czerwienią panoramy płonącego miasta, nad brzegami Odry rozgrywają się surrealistyczne sceny. Bernhardowi Heisigowi udaje się stworzyć upiorną atmosferę i ukazać absurd sytuacji w "twierdzy", odwołując się do topografii miasta. Z Wyspy Piaskowej patrzymy na Ostrów Tumski z wypalonymi wieżami katedry i ogarniętym płomieniami kościołem św. Krzyża. Przed tramwajem, który wypadł z szyn, leży na moście naga kobieta symbolizująca zhańbione miasto Wrocław. Jego mordercy to komend-
ant twierdzy jako "generał Śmierć" i fanatyczny gauleiter Karl Hanke, który pełen samozadowolenia balansuje czapką umieszczoną na czubkach palców. Na pierwszym planie po prawej widzimy strzelca, który bierze na muszkę karabinu maszynowego niewidzialnego prze-
ciwnika. Scenę flankują posąg świętej Jadwigi, patronki Śląska, i wi-
sielec, któremu zawieszono na szyi tabliczkę z napisem "Paktowałem
z bolszewikami".

Sala obok oszklonego dziedzińca

Pruski taniec śmierci

Obrazy Prus Bernharda Heisiga przywodzą na myśl brutalne i błyska-
wiczne podbicie Wrocławia i austriackiej prowincji -Śląska -przez młodego króla Fryderyka II. W swych pruskich obrazach Ślązak Bernhard Heisig, który wytrwał w "Festung Breslau" aż do 6 maja 1945 r. i musiał przeżyć bezsensowną samozagładę tego środkowo-
europejskiego miasta, zadaje sobie pytanie, czy nie zachodzi złowie-
szczy związek między tym wydarzeniem a pruskim podbojem sprzed blisko dwustu lat. W braku odwagi cywilnej i wierze w autorytet władzy upatruje przyczyny dwóch dyktatur w Niemczech. Programowo w rozliczeniach Heisiga z Prusami pojawia się rewolucja z 1848 r. w Niemczech. Obraz Die erste Bürgerpflicht (Pierwszy obywatelski obo-
wiązek) z 1977 r. wziął swój tytuł od zdania "Spokój jest teraz pierwszym obywatelskim obowiązkiem", które generał hr. Fryderyk Wrangel, wojskowy przywódca kontrrewolucji, kazał ogłosić po zajęciu Berlina. Widz patrzy niemal pionowo z góry na kłębowisko groteskowo posczepianych ze sobą żołnierzy w uliczce, na której bruku widać podpisaną przez Wrangla ulotkę. Do widocznej u dołu obrazu falangi przerażonych, krzyczących mieszczan w cylindrach i wysokich kołnie-
rzykach artysta dołączył także i siebie.

Bernhard Heisig do dziś nie dał się odwieść od poszukiwania subiektywnej prawdy o wojnie. Dlatego wydaje się oczywiste, że 60 lat po kapitulacji odkrywamy w nim niemieckiego ma-
larza, który obłęd minionej wojny uczynił swym głównym tematem - tak jak żaden inny artysta.